Wat zegt de wet werkelijk, en waar begint onze eigen mening?
De discussie over artificiële intelligentie en kunst lijkt steeds vaker te verzanden in twee absolute standpunten. Volgens de ene groep is alle AI-gegenereerde kunst diefstal. Volgens de anderen mag alles, zolang een computer het resultaat heeft gemaakt.
Maar zo eenvoudig ligt het niet.
Auteursrecht bestaat om creatieve makers te beschermen. Tegelijk is het recht voortdurend in ontwikkeling, omdat nieuwe technologieën vragen oproepen waarop de bestaande wetgeving niet altijd een eenduidig antwoord biedt.
Wie het debat ernstig wil voeren, moet daarom onderscheid maken tussen het trainen van AI, het genereren van nieuwe werken, het nabootsen van bestaande kunst en de rechten die iemand op een resultaat kan laten gelden.
Wat beschermt het auteursrecht?
In België ontstaat auteursrecht automatisch wanneer iemand een oorspronkelijk werk maakt dat een concrete vorm heeft gekregen. Een registratie of copyrightvermelding is daarvoor niet noodzakelijk.
Dat geldt voor onder andere boeken, illustraties, schilderijen, foto's en muziek.
Het auteursrecht beschermt de oorspronkelijke creatieve uitwerking van een werk. Een algemeen idee, een genre of een stijl op zichzelf wordt niet op dezelfde manier beschermd.
Twee kunstenaars mogen bijvoorbeeld allebei een schilderij maken van een draak op een berg. Het ene werk is niet automatisch plagiaat van het andere omdat het onderwerp overeenkomt.
Anders wordt het wanneer iemand herkenbare, oorspronkelijke onderdelen van een bestaand werk overneemt zonder daarvoor toestemming of een andere wettelijke grondslag te hebben.
Ook enkele aanpassingen aan kleur, compositie of achtergrond maken een ongeoorloofde overname niet noodzakelijk legaal.
De Belgische regels zijn terug te vinden op de website van de FOD Economie.
Mag AI worden getraind op auteursrechtelijk beschermd werk?
Dit is een van de moeilijkste vragen in het debat.
AI-modellen worden ontwikkeld met behulp van grote hoeveelheden gegevens. Daarbij kunnen ook teksten, afbeeldingen en andere auteursrechtelijk beschermde werken worden gebruikt.
De Europese wetgeving kent hiervoor uitzonderingen voor tekst- en datamining: het geautomatiseerd analyseren van grote hoeveelheden materiaal om informatie, verbanden en patronen te ontdekken.
De Europese Richtlijn 2019/790 maakt daarbij een onderscheid.
Artikel 3 voorziet in een specifieke uitzondering voor tekst- en datamining door onderzoeksorganisaties en erfgoedinstellingen voor wetenschappelijk onderzoek, onder wettelijke voorwaarden.
Artikel 4 bevat een ruimere uitzondering die ook buiten wetenschappelijk onderzoek kan worden toegepast. Daarvoor moet onder meer sprake zijn van rechtmatige toegang tot het materiaal en mag de rechthebbende het betrokken gebruik niet op passende wijze hebben voorbehouden.
Bij online beschikbaar gestelde werken moet zo'n voorbehoud volgens de wet via machinaal leesbare middelen gebeuren.
België heeft deze bepalingen in 2022 omgezet in zijn eigen wetgeving, onder andere via artikel XI.190, 20°, van het Wetboek van economisch recht.
Dat betekent niet dat AI-bedrijven onbeperkt alles van het internet mogen halen.
Het betekent evenmin dat iedere vorm van AI-training automatisch onwettig is zodra er auteursrechtelijk beschermd materiaal bij betrokken is.
Of een concrete trainingspraktijk wettelijk is toegestaan, hangt af van de omstandigheden, de toepasselijke uitzonderingen, eventuele licenties en geldige voorbehouden van rechthebbenden. Ook de precieze toepassing van deze regels op generatieve AI blijft onderwerp van juridische discussie.
De uitspraak dat alle AI-training per definitie diefstal is, is juridisch dus te absoluut. De uitspraak dat alles wat online staat vrij gebruikt mag worden, is dat evenzeer.
Wat verandert de Europese AI Act?
Met de Europese AI Act probeert de Europese Unie meer verplichtingen op te leggen aan aanbieders van AI-modellen.
Artikel 53 bepaalt onder andere dat aanbieders van algemene AI-modellen een beleid moeten voeren om het Europese auteursrecht na te leven. Daarbij moeten ze ook geldige voorbehouden van rechthebbenden voor tekst- en datamining kunnen herkennen en respecteren.
Daarnaast moeten ze een voldoende gedetailleerde publieke samenvatting publiceren van de inhoud die voor de training is gebruikt, volgens een Europees model.
De verplichtingen voor aanbieders van algemene AI-modellen zijn vanaf 2 augustus 2025 van toepassing, met overgangsregels voor bepaalde oudere modellen.
Dat is een belangrijke ontwikkeling, maar de AI Act lost niet ieder auteursrechtelijk geschil op. De verordening maakt ongeoorloofd gebruik niet plots legaal en geeft ook geen algemene vrijstelling van het auteursrecht.
Wie de bepalingen wil nalezen, vindt ze in artikel 53 van de AI Act.
Is een AI-afbeelding automatisch plagiaat?
Nee. Maar ze is ook niet automatisch vrij van auteursrechtelijke problemen.
Een gegenereerde afbeelding kan een nieuw resultaat zijn zonder herkenbare overname van een specifiek beschermd werk.
Ze kan echter ook beschermde creatieve elementen uit een bestaand werk reproduceren. In dat geval kan er sprake zijn van een auteursrechtinbreuk, afhankelijk van de concrete gelijkenissen en omstandigheden.
Het gebruik van AI maakt daarbij niet alles toegestaan. Een bestaande boekcover vrijwel letterlijk reproduceren en enkele details veranderen, wordt niet vanzelf rechtmatig doordat het resultaat met AI werd gemaakt.
Omgekeerd vormt het feit dat een afbeelding met AI werd gegenereerd op zichzelf geen bewijs dat een specifieke kunstenaar werd bestolen.
Ook het begrip plagiaat verdient nuance. Plagiaat gaat doorgaans over het overnemen van andermans werk of ideeën en die als eigen presenteren. Een auteursrechtinbreuk is een juridische kwestie. Beide begrippen overlappen, maar betekenen niet precies hetzelfde.
Het is daarom belangrijk om vermoedens te onderzoeken voordat iemand publiekelijk van diefstal of plagiaat wordt beschuldigd.
Heeft iemand auteursrecht op een AI-gegenereerde afbeelding?
Ook hier is het antwoord niet zo eenvoudig als soms wordt voorgesteld.
Het Europese auteursrecht vertrekt van menselijke creativiteit. Een beschermd werk moet het resultaat zijn van oorspronkelijke creatieve keuzes van een menselijke maker.
Een afbeelding die volledig automatisch door AI wordt gegenereerd, zonder voldoende menselijke creatieve inbreng, komt volgens de huidige Europese rechtsopvatting in beginsel niet voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking.
Dat ligt anders wanneer AI een hulpmiddel is binnen een creatief proces waarin een mens zelf voldoende oorspronkelijke keuzes maakt.
De mate van menselijke betrokkenheid, de creatieve controle en eventuele bewerkingen kunnen dan een rol spelen. Of het resultaat auteursrechtelijk beschermd is, moet per geval worden beoordeeld.
AI gebruiken betekent dus niet automatisch dat iemand auteursrecht bezit op alles wat eruit komt. Maar het betekent evenmin dat alle menselijke creatieve bijdragen aan een AI-ondersteund werk rechteloos zijn.
Er is nog een ander onderscheid: een AI-platform kan zijn gebruikers contractueel toestaan om resultaten commercieel te gebruiken. Die toestemming betekent niet noodzakelijk dat de gebruiker ook een exclusief auteursrecht op het resultaat bezit, of dat rechten van derden geen rol meer spelen.
Het Europees Parlement bespreekt deze onzekerheden in zijn onderzoek naar auteursrecht en AI-gegenereerde resultaten van oktober 2026.
De economische en ethische vragen verdwijnen niet
Zelfs wanneer een bepaalde toepassing juridisch toegestaan is, betekent dat niet dat iedereen ze daarom moet goedkeuren.
Kunstenaars maken zich zorgen over het gebruik van hun werk bij AI-training, de concurrentie van gegenereerde beelden, mogelijke inkomstenverliezen en de waarde van menselijke creativiteit.
Die zorgen verdienen een ernstig antwoord.
Ook het Europees Parlement heeft in 2026 aandacht gevraagd voor meer transparantie, de rechten van makers en een eerlijke vergoeding waar die aangewezen is. Het gaat daarbij deels om voorstellen en beleidsstandpunten, niet om regels die allemaal al wet zijn.
Tegelijk is het belangrijk om het onderscheid te bewaren tussen AI-bedrijven, ontwikkelaars, commerciële opdrachtgevers en individuele gebruikers.
Een zelfstandige auteur die AI gebruikt om een boekcover te ontwerpen, neemt niet noodzakelijk dezelfde beslissingen als het bedrijf dat het onderliggende model ontwikkelt.
Dat neemt de verantwoordelijkheid van die gebruiker niet weg, maar betekent wel dat niet iedere juridische of economische kwestie op dezelfde persoon kan worden afgewenteld.
Er bestaat bovendien een verschil tussen besluiten dat je geen AI-kunst wilt kopen en iemand persoonlijk aanvallen omdat die AI gebruikt.
Een consument mag zelf bepalen welke kunstenaars hij steunt. Een kunstenaar mag zijn bezwaren tegen AI uitspreken. Een auteur mag zich op zijn beurt afvragen welke hulpmiddelen hij wil gebruiken.
Over die keuzes kunnen we van mening verschillen zonder elkaar persoonlijk te veroordelen.
Mijn persoonlijke standpunt
Ik gebruik zelf AI voor sommige van mijn boekcovers en ben daar transparant over.
Ik begrijp dat niet iedereen die keuze goedkeurt. Ik begrijp ook dat kunstenaars vragen hebben bij de manier waarop AI-modellen worden ontwikkeld en de gevolgen voor hun werk.
Die bezorgdheden wil ik niet wegwuiven.
Maar ik wil evenmin aanvaarden dat iedere individuele AI-gebruiker automatisch als dief wordt beschouwd.
Voor mij is er een duidelijk verschil tussen AI gebruiken om iets nieuws te creëren en bewust proberen het herkenbare werk van iemand anders na te maken.
Als ik een AI-cover tegenkom die verdacht veel lijkt op het bestaande ontwerp van een kunstenaar, zal ik die kunstenaar daarop attent maken. Ook wanneer die persoon mijn standpunt over AI volkomen afwijst.
Dat is voor mij geen tegenstrijdigheid. Ik hoef het niet met iemand eens te zijn om diens werk en rechten te respecteren.
Hetzelfde geldt voor kunstenaars die uitdrukkelijk niet willen dat hun werk voor AI-toepassingen wordt gebruikt. Ik wil hun grenzen respecteren, ook waar die verder gaan dan wat de wet uitdrukkelijk voorschrijft.
Ik ben geen voorstander van een wereld waarin kunstenaars tegen elkaar worden opgezet. Wanneer achterdocht en persoonlijke aanvallen ervoor zorgen dat mensen elkaar niet meer willen steunen, kopen of ontmoeten, schaadt dat eveneens de creatieve gemeenschap.
Daarmee beweer ik niet dat iedere boycot onterecht is. Iedereen mag zelf kiezen wat hij ondersteunt. Maar ik geloof dat we meer bereiken met kennis van zaken, respectvolle kritiek en eerlijke gesprekken dan met verdachtmakingen.
Mijn steun voor AI is geen blanco cheque voor auteursrechtinbreuken. En mijn respect voor het auteursrecht betekent niet dat ik tegen technologische vernieuwing moet zijn.
Misschien kunnen we beginnen met te erkennen dat beide overtuigingen naast elkaar kunnen bestaan.
Afbeelding: AI-interpretatie bij deze tekst.
Juridische bronnen: FOD Economie; Richtlijn (EU) 2019/790, artikelen 3 en 4; Belgisch Wetboek van economisch recht, artikel XI.190; Verordening (EU) 2024/1689, artikel 53; onderzoeksdienst van het Europees Parlement, 21 oktober 2026.
Stand van de wetgeving: 19 november 2026. Dit artikel geeft een algemeen overzicht van het Belgische en Europese recht, geen individueel juridisch advies.
Reactie plaatsen
Reacties