Over giftige pigmenten, dierenleed, menselijke resten en de merkwaardige morele superioriteit in het kunstdebat.
Wie tegenwoordig AI gebruikt om afbeeldingen te maken, krijgt vroeg of laat kritiek. AI zou onethisch zijn, kunstenaars bestelen, het milieu belasten en de menselijke creativiteit bedreigen.
Sommige bezwaren zijn terecht. Er bestaan reële vragen over auteursrechten, energieverbruik, de herkomst van trainingsmateriaal en de gevolgen voor professionele kunstenaars.
Maar wat mij vooral stoort, is de morele superioriteit waarmee sommige tegenstanders van AI hun standpunt verkondigen. Alsof kunst die door mensenhanden wordt gemaakt automatisch zuiver, verantwoord en ethisch is.
Misschien wordt het tijd om eens naar de geschiedenis van die zogenaamde zuivere kunst te kijken.
En geloof me, die geschiedenis is behoorlijk kleurrijk. Soms zelfs letterlijk giftig.
Een beetje mummie op je schilderij
Laten we beginnen met een van de merkwaardigste pigmenten uit de kunstgeschiedenis: mummybruin.
De naam klinkt misschien als een fantasietje, maar het pigment werd daadwerkelijk gemaakt van vermalen Egyptische mummies. Menselijke resten, vermengd met andere ingrediënten, leverden een bruine verf op die onder meer werd gebruikt voor schaduwen en huidtinten.
Het pigment dook vanaf de zestiende eeuw op en werd nog eeuwenlang verhandeld. Niet ieder product met de naam mummybruin bevatte overigens menselijke resten. Er bestonden ook vervangmiddelen.
Toch blijft het een opmerkelijk gegeven: menselijke lichamen werden opgegraven en verwerkt tot schildersmateriaal.
Stel je voor dat een hedendaagse kunstenaar zou verkondigen dat hij een prachtig nieuw pigment heeft ontwikkeld door de resten van overledenen te vermalen.
Ik vermoed dat de reacties niet bepaald enthousiast zouden zijn.
Maar in de kunstgeschiedenis vinden we het terug als een bijzonder interessant pigment.
Bloed, botten en insecten
Mummybruin is lang niet het enige opmerkelijke materiaal dat kunstenaars hebben gebruikt.
Ook bloed werd in historische verf- en coatingrecepten verwerkt. Onder meer runderenbloed werd gebruikt vanwege zijn bindende eigenschappen. Zelfs in recepten uit de barok- en rococoperiode komt het voor.
En dan hebben we nog een hele verzameling dierlijke producten.
Karmijn is een rode kleurstof die wordt gewonnen uit schildluizen. Het pigment werd eeuwenlang gebruikt om prachtige rode tinten te produceren.
Beenderzwart wordt gemaakt door dierlijke botten te verhitten. Er bestond ook ivoorzwart, waarvoor ivoor als grondstof diende.
Sepia werd traditioneel gewonnen uit de inktzak van zeekatten.
Daarnaast gebruikten kunstenaars dierlijke lijmen, zoals konijnenhuidenlijm, en penselen gemaakt van dierenhaar.
Dat betekent niet dat iedere schilder verantwoordelijk was voor dierenmishandeling of dat al die materialen vandaag nog op dezelfde manier worden geproduceerd.
Maar het toont wel aan dat traditionele kunst nooit vanzelfsprekend vrij is geweest van het gebruik van dieren.
En hier wordt het voor mij bijzonder interessant.
Ik zie regelmatig mensen die vanuit ecologische of veganistische overtuigingen kritiek leveren op AI-kunst. Daar hebben ze uiteraard alle recht toe.
Maar wordt diezelfde kritische blik ook op traditionele kunstmaterialen gericht?
Een schilderij wordt niet automatisch diervriendelijk omdat er een mens met een penseel voor staat.
Gelukkig bestaan er tegenwoordig heel wat plantaardige en synthetische alternatieven. Veel kunstenaars maken daar bewust gebruik van.
Maar wie ethische principes belangrijk vindt, zou die consequent moeten toepassen. Ook wanneer het over geliefde, eeuwenoude kunstvormen gaat.
Een prachtig groen kleurtje. Met arsenicum.
Alsof menselijke resten en dierlijke producten niet voldoende waren, kende de kunstgeschiedenis ook bijzonder ongezonde pigmenten.
Loodwit was eeuwenlang een geliefd wit pigment, ondanks de toxiciteit van lood.
Scheeles groen en smaragdgroen leverden schitterende groene tinten op, maar bevatten arseenverbindingen.
Ook andere pigmenten brachten risico's mee voor de mensen die ze vervaardigden of gebruikten.
De geschiedenis van schilderkunst is dus niet uitsluitend een verhaal van schoonheid, vakmanschap en menselijke creativiteit. Ze omvat ook gevaarlijke stoffen, schadelijke productieprocessen en risico's voor de gezondheid.
Dat doet niets af aan de artistieke waarde van de werken die ermee gemaakt werden.
Maar het zou ons wel iets moeten leren over de manier waarop we kunst beoordelen.
En dan verschijnt AI
Vandaag worden we geconfronteerd met een nieuwe manier om afbeeldingen te creëren.
En zoals wel vaker bij technologische ontwikkelingen ontstaat er een hevige discussie.
Voor alle duidelijkheid: ik beweer nergens dat AI zonder problemen is.
De vragen rond het gebruik van auteursrechtelijk beschermd materiaal zijn belangrijk. Het energie- en waterverbruik van datacenters verdient aandacht. Ook de economische gevolgen voor kunstenaars mogen niet zomaar worden weggewuifd.
Maar waarom zou de aanwezigheid van die problemen betekenen dat iedere AI-gebruiker moreel verwerpelijk handelt?
We hebben traditionele kunst toch ook niet volledig afgewezen omdat sommige pigmenten giftig waren of van dierlijke en menselijke resten werden gemaakt?
We hebben gezocht naar alternatieven, nieuwe materialen ontwikkeld en onze opvattingen over aanvaardbare productiemethoden aangepast.
Waarom zou dat bij AI niet mogelijk zijn?
Natuurlijk zijn de problemen niet identiek. De auteursrechten van een levende illustrator zijn iets anders dan het gebruik van een historisch pigment. Dat onderscheid moet je blijven maken.
Maar het onderliggende principe blijft hetzelfde: een productiemethode kan ethische problemen hebben zonder dat daarom iedere toepassing of iedere gebruiker ervan over dezelfde kam geschoren moet worden.
Een AI-cover maakt mij geen minderwaardig mens
Ik gebruik zelf AI om bepaalde boekcovers te creëren. Niet uitsluitend, want ik werk ook met menselijke ontwerpers wanneer dat beter aansluit bij wat ik voor ogen heb.
Wanneer een cover met AI is gemaakt, ben ik daar transparant over.
Ik beweer niet dat ik die afbeelding eigenhandig heb geschilderd. Ik probeer evenmin het werk van een specifieke kunstenaar te kopiëren.
Ik kies gewoon het middel dat mij helpt om mijn boeken op een passende manier te presenteren.
Wie liever uitsluitend menselijke kunstenaars inschakelt, heeft mijn volledige respect. Dat is een persoonlijke keuze.
Maar respect werkt in twee richtingen.
Een kunstenaar die een penseel vasthoudt, is niet automatisch een beter mens dan iemand die AI gebruikt. Evenmin is een AI-gebruiker automatisch zorgvuldiger, creatiever of milieuvriendelijker.
De kwaliteit van iemands karakter laat zich nu eenmaal moeilijk afmeten aan het gebruikte gereedschap.
Misschien wat minder veroordelen?
De kunstgeschiedenis leert ons vooral dat onze opvattingen over wat aanvaardbaar is, voortdurend veranderen.
Wat ooit als volstrekt normaal werd beschouwd, kan vandaag afschuw oproepen. En technieken die aanvankelijk op weerstand stuiten, kunnen later een vaste plaats verwerven.
Dat betekent niet dat elke technologische ontwikkeling kritiekloos moet worden aanvaard.
Integendeel.
Kritiek is noodzakelijk om problemen zichtbaar te maken en verbeteringen af te dwingen.
Maar er bestaat een belangrijk verschil tussen kritiek leveren op een technologie en mensen persoonlijk aanvallen omdat ze die technologie gebruiken.
Je kunt tegen AI-kunst zijn zonder AI-gebruikers te beledigen. Je kunt menselijke kunstenaars steunen zonder te doen alsof traditionele kunst nooit een schaduwzijde heeft gehad.
En je kunt dierenwelzijn, milieu en auteursrechten belangrijk vinden zonder te vergeten dat ook klassieke kunstmaterialen hun eigen ethische geschiedenis hebben.
Misschien moeten we dus minder tijd besteden aan het verkondigen welke kunstvorm moreel superieur is, en meer aan de vraag hoe we kunst in al haar vormen verantwoordelijk kunnen produceren.
Want de geschiedenis van menselijke kunst bevat letterlijk bloed, botten en vermalen lijken.
Dan lijkt enige bescheidenheid in het hedendaagse debat mij niet misplaatst.
#kunst #ethiek #AI
Afbeelding: interpretatie door ChatGPT.
Bronnen en verdere lectuur
Reactie plaatsen
Reacties